شهید و شهادت از منظر قرآن و روآیات

واژه‌ی «شهید» از ریشه‌ی «شهد» گرفته شده و به معنای گواه و حاضر است

(ابن منظور، محمدبن مکرم،  «لسان العرب»، ج ۳، ص ۲۳۸، ذیل واژه‌ی «شهد»).

«شهید» در فرهنگ اسلامی دارای دو کاربرد معنایی است.

۱) معنای خاص- همان کشته شدن در راه خدا؛ در معرکه و میدان جهاد علیه ظالمان و متجاوزان است – که در فقه اسلامی از احکام خاصّی  برخوردار است. قرآن درباره‌ی این افراد می‌فرماید:

وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فی‏ سَبیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُون‏. (آل عمران (۳)، آیه‌ی۱۶۹)

هرگز گمان مبر که شهیدان راه خدا مرده‏اند، بلکه زنده‏اند و نزد پروردگارشان روزى داده مى ‏شوند.

۲) معنای عام و گسترده – همان کشته شدن و یا مردن در مسیر انجام دستورات الهی است- که حکایت از…

اجر و ثواب شهید دارد، به این معنا که خداوند از فضل و رحمت خویش، اجر و منزلت شهیدان را به چنین افرادی عنایت می‌کند، ولی احکام خاص شهید را ندارند. این افراد بی نیاز از غسل، حنوط و کفن نبوده؛ بلکه باید احکام اموات را درباره‌ی آنان اجرا کرد. در ذیل به نمونه‌ای از آیات و روایات اشاره می‌شود.

در قرآن، مؤمن به عنوان شهید معرفی می‌شود، می‌فرماید:

وَ الَّذینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُولئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ وَ الَّذینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحیمِ. (حدید(۵۷)، آیه‌ی۱۹)

و کسانى که به خدا و رسولانش ایمان آوردند ایشان نزد پروردگارشان همان صدیقین و شهدا هستند، و اجر و نور آنان را دارند و کسانى که کافر شده و آیات ما را تکذیب کردند، آنان اهل آتش دوزخند.

در روایتی آمده است که منهال قصاب،‏ خدمت امام صادق (علیه‌السلام ) آمد و عرض کرد:

قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) ادْعُ اللَّهَ أَنْ یَرْزُقَنِیَ الشَّهَادَهَ فَقَالَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ شَهِیدٌ ثُمَّ تَلَا وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُولئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ‏. (استرآبادى، على‏، «تأویل الآیات الظاهره فی فضائل العتره الطاهره»، ص۶۳۹،۶۴۰. بحرانى، سید هاشم بن سلیمان‏، «البرهان فی تفسیر القرآن‏» ج۵، ص۲۹۱.‏ مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، «بحار الأنوار» (ط- بیروت)، ج۲۴، ص۳۸ و ج۶۵، ۱۴۱. العروسى الحویزى، عبد على بن جمعه، «تفسیر نور الثقلین‏»، ج۵، ص۲۴۴. قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا «تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب‏»، ج۱۳، ص۹۴،۹۵.)

منهال قصاب گفت به حضرت صادق (علیه‌السلام) عرض کردم از خدا بخواه شهادت را روزى من نماید، فرمود مؤمن شهید است، سپس همین آیه را قرائت فرمود: وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُولئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُم‏.

همچنین حارث بن مغیره از امام باقر ـ علیه السلام ـ نقل می‌کند که امام فرمودند:

قَالَ: کُنَّا عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ (ع) فَقَالَ الْعَارِفُ مِنْکُمْ هَذَا الْأَمْرَ الْمُنْتَظِرُ لَهُ الْمُحْتَسِبُ فِیهِ الْخَیْرَ کَمَنْ‏ جَاهَدَ وَ اللَّهِ‏ مَعَ‏ قَائِمِ‏ آلِ مُحَمَّدٍ ص بِسَیْفِهِ ثُمَّ قَالَ بَلْ وَ اللَّهِ کَمَنْ جَاهَدَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ (ص) بِسَیْفِهِ ثُمَّ قَالَ الثَّالِثَهَ بَلْ وَ اللَّهِ کَمَنِ اسْتُشْهِدَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ (ص) فِی فُسْطَاطِهِ وَ فِیکُمْ آیَهٌ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ قُلْتُ أَیُّ آیَهٍ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‏ وَ الَّذِینَ‏ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُولئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ‏ ثُمَّ قَالَ صِرْتُمْ وَ اللَّهِ صَادِقِینَ شُهَدَاءَ عِنْدَ رَبِّکُم‏. (استرآبادى، على‏، «تأویل الآیات الظاهره فی فضائل العتره الطاهره»، ص۶۴۰. بحرانى، سید هاشم بن سلیمان‏، «البرهان فی تفسیر القرآن‏» ج۵، ص۲۹۱.‏ مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، «بحار الأنوار» (ط- بیروت) ، ج۲۴، ص۳۹،۳۸. العروسى الحویزى، عبد على بن جمعه، «تفسیر نور الثقلین‏»، ج۵، ص۲۴۴. قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا «تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب‏»، ج۱۳، ص۹۵.)

حارث بن مغیره گفت خدمت حضرت باقر (علیه السّلام) بودیم؛ فرمود کسانى از شما که عارف به مسأله‌ی ولایت هستند و در انتظار ظهور مهدی (عج) به سر می‌برند و آرزوى پاداش نیک دارند، به خدا قسم مانند آن کسى است که به همراه قائم آل محمّد (ع) جهاد کرده. بعد فرمود بخدا قسم مانند کسى است که با پیامبر اکرم به وسیله‌ی شمشیرش جهاد نموده و برای مرتبه‌ی سوم بیان داشت؛ به خدا قسم مانند کسی است که در خیمه‌ی پیامبر اکرم (ص) به درجه‌ی شهادت رسیده. بعد فرمود در باره‌ی شما یک آیه در قرآن هست عرض کردم کدام آیه فرمود: وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُولئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ‏. آنگاه فرمود: به خدا قسم در نزد خدا صادقین و شهداء محسوب شوید.

پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ  در روایتی گهر بار می‌فرماید:

مَنْ‏ مَاتَ‏ عَلَى‏ حُبِ‏ آلِ‏ مُحَمَّدٍ مَاتَ‏ شَهِیدا. (شعیری، محمد بن محمد «جامع الأخبار( للشعیری)»، ص۱۶۵،۱۶۶. طبرى آملى، عماد الدین أبی جعفر محمد بن أبی القاسم‏، «‌بشاره المصطفى لشیعه المرتضى (ط- القدیمه)»، ص۱۹۷. مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، «بحار الأنوار» (ط- بیروت)‏، ج۲۳، ص۲۳۳)

هر کس بمیرد و حب آل محمد ـ صلی الله علیه و آله ـ در دلش باشد، شهید است.

رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ  در جایی دیگر می‌فرماید:

مَنْ‏ طَلَبَ‏ الشَّهَادَهَ صَادِقاً أُعْطِیَهَا وَ لَوْ لَمْ تُصِبْهُ. (مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏ «مرآه العقول فی شرح أخبار آل الرسول‏»، ج۸، ص۱۰۳)

هر کس از روی صدق شهادت را طلب کند، خداوند به او «ثواب» آن را عطا خواهد کرد، هر چند به شهادت نرسد.

أمیرالمؤمنین (ع) نیز در این باره می‌فرماید:

الْمُؤْمِنُ عَلَى‏ أَیِ‏ حَالٍ‏ مَاتَ‏ وَ فِی أَیِّ سَاعَهٍ قُبِضَ فَهُوَ شَهِیدٌ. (استرآبادى، على‏، «تأویل الآیات الظاهره فی فضائل العتره الطاهره»، ص۱۴۷. مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، «بحار الأنوار» (ط- بیروت)، ج۶۵، ص۱۴۰)

مؤمن در هر حال و هر ساعتى که بمیرد شهید مرده است.

و امام خمینی (ره) در جمع فرماندهان نظامى ارتش و سپاه، فرمودند:

من توفیق شما را و تأیید شما را از جانب خداى تبارک و تعالى خواستارم. و امیدوارم که خداوند قدرت روحى و قدرت بازو به شما عنایت کند که شما در راه او جهاد کنید. و شما اجر شهید را دارید، چه شهید بشوید چه شهید نشوید ان شاء اللَّه. «صحیفه امام»، ج‏۱۷، ص ۲۲۳.